عظيم را در نسخ باعث گرديده است ، و آثار كداميك از شاعران بزرگ فارسى زبانست كه دستخوش چنين تصرّفاتى نشده باشد ؟ معمولا در نسخ معتبر قديم عدد ابيات اين منظومه از حدود 26000 بيت بيشتر نيست . اختصاراتى كه از مثنوى ترتيب يافته متعدّدست و از آن ميان اينها را بايد ذكر كرد : . - اختصار ملّا حسين واعظ كاشفى سبزوارى كه موسومست به « اللباب المعنوى » كه خود همان را بار ديگر تلخيص كرده و آن را « لبّ لباب » ناميده است . . - اختصار ملّا يوسف مولوى ( م 953 ) كه « جزيرهء مثنوى » نام دارد . . - مفردات مثنوى فراهم آوردهء « ابراهيم ددهء شاهدى قونيوى » ( م 957 ) . . - اختصار سيد عبد الفتّاح حسينى ( قرن يازدهم هجرى ) بنام « درّ مكنون » و اختصار تلمّذ حسين بنام مرآت المثنوى باشد . از معاصران ما مرحوم بديع الزّمان فروزانفر استاد دانشگاه اختصارى از دو دفتر اوّل مثنوى با شرح بعضى از ابيات آن ترتيب داد ، و آقاى سيد محمد على جمال‌زاده نيز خلاصه‌يى از حكايات مثنوى بنام « بانگ ناى » فراهم آورد . و امّا شروحى كه بر مثنوى نوشته‌اند متعدّد و مختلف و از جملهء مهمترين آنهاست : . - دو شرح از كمال الدين حسين بن حسن خوارزمى عارف قرن نهم هجرى معاصر شاهرخ بن امير تيمور گوركان و مقتول بسال 838 يا 840 است . دربارهء اين شارح بموقع سخن خواهيم گفت و از دو شرح او يكى « جواهر الاسرار و زواهر الانوار » نام دارد و ديگرى « كنوز الحقائق » . . - شرحى از مصطفى بن شعبان سرورى از شعراى عثمانى متوفى بسال 969 ، به فارسى . نسخه‌يى ازين شرح در كتابخانهء مجلس شوراى ملّى موجود است « 1 » .

--> ( 1 ) - آنچه در كتابخانه مجلس است شرحى است از دفتر اول مثنوى . رجوع شود به فهرست آن كتابخانه ج 3 ص 503 - 504